Co nadaje żelowi konsystencję: substancje zagęszczające, lepkość i płynięcie
Żel to ciecz utrzymana w miejscu. Większość zawartości słoiczka to woda, a mimo to nie spływa z dłoni, ponieważ niewielka ilość materiału zagęszczającego tworzy w niej sieć. Tę sieć technolodzy nazywają czynnikiem żelującym i to ona decyduje niemal o wszystkim, co zauważa klient: o tym, jak sztywny jest produkt, czy się rozprowadza, czy stawia opór, jak wolno oddaje swoją zawartość.
Opublikowane prace z zakresu receptur dają użyteczny obraz tego, jak ten wybór działa w praktyce, ponieważ badacze mierzą to, co właściciel marki może jedynie wyczuć. Najczęstszym pomiarem jest lepkość — liczba opisująca, jak bardzo materiał opiera się płynięciu. W jednym z badań żeli stosowanych na skórę porównano trzy wersje żelowe tej samej receptury, a ich lepkość dynamiczna mieściła się w zakresie od 812,21 ± 20,22 do 1222,76 ± 131,99 Pa·s [2]. Żele te różniły się także pH, od 5,94 ± 0,03 do 7,53 ± 0,03, a każdą partię dodatkowo sprawdzano pod kątem jednorodności, czyli tego, czy żel wygląda i zachowuje się tak samo w całej masie [2]. Zawartość, lepkość, pH, jednorodność: ta krótka lista to mniej więcej rutyna, przez którą przechodzi żel, zanim ktokolwiek oceni go dłonią.
Substancje zagęszczające nie są wymienne
Zwykle pełnią więcej niż jedno zadanie.
Poloksamery są tego wyraźnym przykładem. W badaniu żeli stosowanych na skórę poloksamery wykorzystano zarówno jako substancję zwiększającą rozpuszczalność — czyli coś, co pomaga rozpuścić trudno rozpuszczalny materiał — jak i jako czynnik żelujący [4]. Porównano dwa gatunki. Przy stężeniu 5% poloksamer 407 i poloksamer 188 zwiększyły rozpuszczalność niesionego materiału roślinnego 2,86 i 2,06 razy; przy 10% — 2,81 i 2,59 razy [4]. Oba gatunki zachowywały się też inaczej po obciążeniu: wielkość miceli w recepturze z poloksamerem 188 wzrosła w obecności dodanego materiału, podczas gdy receptura z poloksamerem 407 nie wykazała zmiany [4].
To samo badanie pokazuje, jak lepkość przekłada się z powrotem na działanie. Szybkość uwalniania spadała wraz ze wzrostem stężenia poloksameru 188, a autorzy przypisali to wzrostowi lepkości [4]. Więcej substancji zagęszczającej dawało jędrniejszy żel i wolniejsze uwalnianie. Warto zapamiętać ten kompromis: marka prosząca o wyraźnie gęstszy żel prosi zwykle także o żel wolniejszy.
Zagęstniki celulozowe wykorzystuje się inaczej. W badaniu nanoemulsji i nośników lipidowych przeznaczonych na skórę hydroksyetyloceluloza została dodana specjalnie po to, by uzyskać wersje zagęszczone hydrożelem, z deklarowanym celem poprawy lepkości i przylegania receptur do skóry [8]. Powstałe hydrożele wykazywały zachowanie pseudoplastyczne o właściwościach bioadhezyjnych [8]. Pseudoplastyczność oznacza, że materiał rozrzedza się podczas ścinania — pompowania, wyciskania lub rozcierania — i ponownie gęstnieje, gdy siła ustaje. To właśnie zachowanie przepływowe, jakiego większość ludzi oczekuje od żelu: jędrny w tubie, łatwy pod palcami.
Z czego zbudowana jest sieć
Wiele żeli kosmetycznych opiera się na polisacharydach — długich łańcuchach cukrowych pochodzenia roślinnego lub z innych źródeł naturalnych. Ich skład nie jest jednolity i nie zależy wyłącznie od gatunku. Analiza tkanek Aloe vera wykazała, że sok ze skórki zawierał 2,4 razy więcej polisacharydów niż sok żelowy z tej samej rośliny [1]. Różniła się także chemia: po rozdzieleniu polisacharydy obojętne stanowiły 58,1% odzyskanego preparatu z soku żelowego i 78,5% z soku ze skórki, podczas gdy polisacharydy z kwiatów były w przeważającej części słabo kwaśne, na poziomie 84,2% [1]. Glukoza i galaktoza były najobficiej występującymi pojedynczymi cukrami we frakcjach obojętnych odpowiednio z soku żelowego i soku ze skórki, a frakcje kwaśne zawierały kwas glukuronowy, galaktozę, glukozę, mannozę i ksylozę w zmiennych proporcjach [1].
Inna rodzina materiałów żelujących zestala się pod wpływem temperatury, a nie wiązania wody. Żelatyny otrzymane ze skóry koziej miały temperatury żelowania od 23,02°C do 24,16°C i temperatury topnienia od 33,07°C do 34,51°C [6]. Siła żelu rosła wraz ze wzrostem stężenia i czasu obróbki wstępnej w środowisku alkalicznym, a jeden z wariantów dał siłę żelu 222,42 g, wyższą niż porównawcza żelatyna wołowa o wartości 199,15 g [6]. Dłuższa obróbka wstępna zmieniała także barwę, obniżając wartość L* i podnosząc wartość b* [6]. Tutaj to warunki procesu, a nie samo źródło surowca, wyznaczają ostateczną konsystencję żelu — i jednocześnie wpływają na barwę, która jest kwestią kosmetyczną w nie mniejszym stopniu niż techniczną.
Łączenie dwóch zagęstników
Mieszanie polimerów zmienia wynik w sposób trudny do przewidzenia na podstawie każdego z nich z osobna. Skrobia poprawiła zachowanie lepkościowe roztworów, przy czym moduł stratności przewyższał moduł zachowawczy [5]. Wraz ze wzrostem stężenia skrobi rosły wytrzymałość na rozciąganie, wydłużenie przy zerwaniu i moduł sprężystości powstałych folii, a rozpuszczalność w wodzie spadała [5]. Gładkość powierzchni i struktura wewnętrzna poprawiały się wraz z dodatkiem skrobi [5]. Autorzy wskazali 6% skrobi jako poziom najbardziej obiecujący pod względem właściwości fizycznych [5] — nie najwyższą dawkę, lecz najlepiej zrównoważoną. Taki jest zwykle przebieg optymalizacji zagęstnika: właściwości poprawiają się do pewnego punktu, a potem receptura jest po prostu sztywniejsza, a nie lepsza.
Żel jako nośnik
Baza żelowa decyduje także o tym, jak szybko jej zawartość zostaje oddana. W porównaniu systemów dostarczania kofeiny wersja z nanonośnikiem wykazała profil przedłużonego uwalniania w ciągu 24 godzin w odniesieniu do kofeiny umieszczonej w konwencjonalnym żelu [3]. W pracy dotyczącej kwasu azjatowego żele zbudowane wokół systemów nośnikowych dawały po 8 godzinach wyraźnie wyższy procent przenikania do błony syntetycznej niż żele bez nośnika, dla których wartości mieściły się w zakresie od 0,73 ± 0,44 do 3,13 ± 0,46% [2]. W badaniu dillapiolu systemy zagęszczone hydrożelem wykazywały profil kontrolowanego uwalniania oraz niski potencjał drażniący w teście na błonie kosmówkowo-omoczniowej [8].
Co marka może z tego wynieść
Wybierz zagęstnik, zanim zaczniesz spierać się o teksturę. Poproś o zapisywanie lepkości, pH i jednorodności dla każdej partii, tak jak robi się to w badaniach receptur [2], aby za stwierdzeniem „tak samo jak poprzednio” stała liczba. Spodziewaj się drabiny stężeń, a nie pojedynczego strzału, ponieważ mieszanki mają zwykle optimum w środku zakresu, a nie na jego górnym krańcu [5].
Bibliografia
- Nejatzadeh-Barandozi F, Enferadi ST. FT-IR study of the polysaccharides isolated from the skin juice, gel juice, and flower of Aloe vera tissues affected by fertilizer treatment — Organic and medicinal chemistry letters, 2012-10-24.
- Opatha SAT, Titapiwatanakun V, Boonpisutiinant K, Chutoprapat R. Preparation, Characterization and Permeation Study of Topical Gel Loaded with Transfersomes Containing Asiatic Acid — Molecules (Basel, Switzerland), 2022-07-29.
- Elsheikh MA, Gaafar PME, Khattab MA, A Helwah MK, Noureldin MH, Abbas H. Dual-effects of caffeinated hyalurosomes as a nano-cosmeceutical gel counteracting UV-induced skin ageing — International journal of pharmaceutics: X, 2023-02-10.
- An SH, Ban E, Chung IY, Cho YH, Kim A. Antimicrobial Activities of Propolis in Poloxamer Based Topical Gels — Pharmaceutics, 2021-11-26.
- Alias SA, Mhd Sarbon N. Rheological, physical, and mechanical properties of chicken skin gelatin films incorporated with potato starch — NPJ science of food, 2019-12-04.
- Mad-Ali S, Benjakul S, Prodpran T, Maqsood S. Characteristics and Gel Properties of Gelatin from Goat Skin as Influenced by Alkaline-pretreatment Conditions — Asian-Australasian Journal of Animal Sciences, 2015-12-08.
- Kelić M, Kilić D, Kelić K, Šutej I, Par M, Peroš K, Tarle Z. The Fluoride Ion Release from Ion-Releasing Dental Materials after Surface Loading by Topical Treatment with Sodium Fluoride Gel — Journal of functional biomaterials, 2023-02-13.
- Carneiro SB, Kreutz T, Limberger RP, Teixeira HF, da Veiga Júnior VF, Koester LS. Piper aduncum Essential Oil Rich in Dillapiole: Development of Hydrogel-Thickened Nanoemulsion and Nanostructured Lipid Carrier Intended for Skin Delivery — Pharmaceutics, 2022-11-19.